રસ્તા માટે જમીન સંપાદન વળતર – ખેડૂત માટે સંપૂર્ણ માર્ગદર્શિકા
ભારતમાં વિકાસ કાર્યો માટે મોટાપાયે રાષ્ટ્રીય હાઈવે (NH), રાજ્ય હાઈવે (SH), અને ગ્રામ્ય રસ્તા (Village Roads) બનાવવામાં આવે છે. ઘણી વાર આવા પ્રોજેક્ટ માટે ખેડૂતોની જમીન લેવાય છે. પરંતુ મોટો પ્રશ્ન રહે છે – “મારી જમીન લેવાય તો મને કેટલું વળતર મળશે?”
આ બાબતને લઈને જમીન સંપાદન કાયદો 2013 (The Right to Fair Compensation and Transparency in Land Acquisition, Rehabilitation and Resettlement Act, 2013) હેઠળ સ્પષ્ટ નિયમો નક્કી કરવામાં આવ્યા છે.
વળતર કેવી રીતે નક્કી થાય?
1) જમીન મૂલ્ય (Market Value)
-
પ્રથમ જમીનનો બજાર ભાવ (market rate) નક્કી થાય છે.
-
આ ભાવ સબ-રજિસ્ટ્રાર (stamp duty rate), કલેક્ટર સર્કલ રેટ અથવા નજીકના વેચાણના આધારે નક્કી થાય છે.
2) ગ્રામીણ vs શહેરી વિસ્તાર
-
શહેર વિસ્તારમાં: જમીન મૂલ્ય × 2 ગણું સુધી વળતર.
-
ગ્રામીણ વિસ્તારમાં: જમીન મૂલ્ય × 4 ગણું સુધી વળતર.
3) સોલેટિયમ (Solatium)
-
જમીન મૂલ્ય ઉપર વધારાના 100% સોલેટિયમ આપવામાં આવે છે.
(અર્થાત – જે મૂલ્ય નક્કી થયું છે, તેના બરાબર ફરીથી એક ગણી વધારાની રકમ મળે છે).
4) પુનર્વસન અને પુનસ્થાપન (R&R)
-
જે ખેડૂતો જમીન ગુમાવે છે, તેમને પુનર્વસન પેકેજ આપવામાં આવે છે.
-
તેમાં રહેઠાણ, નોકરી / લંપસમ સહાય, ટ્રેનિંગ જેવી સુવિધા હોઈ શકે છે.
ઉદાહરણ સાથે સમજીએ
ધારીએ કે તમારી જમીનનો બજાર ભાવ ₹10,00,000 પ્રતિ એકર છે.
-
શહેર વિસ્તારમાં: ₹10,00,000 × 2 = ₹20,00,000
-
ગ્રામ વિસ્તારમાં: ₹10,00,000 × 4 = ₹40,00,000
ત્યાર બાદ, આ મૂલ્ય પર 100% સોલેટિયમ ઉમેરાશે.
-
શહેર વિસ્તાર → ₹20,00,000 + ₹20,00,000 = ₹40,00,000 પ્રતિ એકર
-
ગ્રામ વિસ્તાર → ₹40,00,000 + ₹40,00,000 = ₹80,00,000 પ્રતિ એકર
એટલે કે, ગામ વિસ્તારમાં જમીન લેવાય તો મૂળ બજાર ભાવ કરતા લગભગ 8 ગણું વળતર મળી શકે છે.
હાઈવે અને ગામ રસ્તા માટે અલગ શું?
-
રાષ્ટ્રીય હાઈવે (NH): NHAI (National Highways Authority of India) જમીન સંપાદન કરે છે, અને વળતર ઉપર મુજબ કાયદા મુજબ નક્કી થાય છે.
-
રાજ્ય હાઈવે (SH): રાજ્ય સરકાર / PWD વિભાગ જમીન લે છે, પણ કાયદો એક જ લાગુ પડે છે.
-
ગામ રસ્તા / ગ્રામ્ય માર્ગ: સામાન્ય રીતે પંથક વિકાસ યોજના હેઠળ બને છે, તેમાં પણ ખેડૂતોને કાયદા મુજબ વળતર મળવું જરૂરી છે.
ખેડૂતો માટે અગત્યની બાબતો
-
જમીનનો પુરાવો (7/12, 8-A, હકપત્ર) રાખવો.
-
માહિતી જાહેર થતા જ તમને વાંધો / સૂચન આપવા હક્ક છે.
-
જમીન ગુમાવનારને પુનર્વસન સહાય મળી શકે છે, તેની માંગ કરવી.
-
વળતર અંગે નારાજગી હોય તો તમે “Land Acquisition Rehabilitation and Resettlement Authority” પાસે અપીલ કરી શકો છો.